Międzynarodowa wymiana studencka jako metoda redukcji uprzedzeń

Polska jest krajem charakteryzującym się bardzo małym zróżnicowaniem etnicznym. Zgodnie z wynikami Spisu Powszechnego w 2011r w polskim społeczeństwie zaledwie 1,46% populacji deklaruje inną niż polska przynależność etniczną. Oczywiście wynik ten jest istotnie zaniżony, między innymi ze względu na fakt trudności dodarcia to imigrantów, których często cechuje nieuregulowany status mieszkaniowy i brak rejestracji w odpowiednich urzędach.[1]

Dane Eurostatu szacują liczbę osób mieszkających w Polsce, ale urodzonych poza jej granicami na 1 014 900, czyli 2,7% populacji. Jednak nawet przy takim, znacznie wyższym oszacowaniu, Polska nadal plasuje się na trzecim od końca (po Rumunii i Słowacji) miejscu pod względem różnorodności w całej Unii Europejskiej.[2] W związku z tym nie dziwi fakt, że Polacy, w porównaniu z innymi mieszkańcami Unii Europejskiej, charakteryzują się znacznie mniejszym udziałem przedstawicieli mniejszości różnego rodzaju wśród swoich znajomych i przyjaciół. Zgodnie z danymi Eurobarometru 2009, jedynie 25% Polaków twierdzi, że ma wśród znajomych osoby o innym niż polskie pochodzeniu etnicznym (średnia dla pozostałych państw Unii wynosi 57%), a 44%, że zna kogoś, kto wyznaje inną niż jego własna religię (średnia dla UE to 64%).[3]

Od lat 50-tych XXw. w psychologii stosunków międzygrupowych panuje przekonanie, że jedną z najlepszych i najbardziej skutecznych metod redukcji uprzedzeń i promowania harmonii społecznej między różnymi grupami jest kontakt międzygrupowy, tj. wchodzenie przedstawicieli grup społecznych w bezpośrednią relację, która to, jeśli jest pozytywna i spełnia pewne specyficzne warunki, prowadzi do polepszenia wzajemnych postaw. Najważniejszymi cechami sytuacji kontaktu, ułatwiającymi uzyskanie pożądanych efektów (tj. polepszenie międzygrupowych postaw) są: (i) równy status przedstawicieli grup podczas kontaktu, nawet jeśli w rzeczywistości w społeczeństwie wyraźnie różnią się statusem, (ii) kooperacja, tj. dążenie do jakiegoś wspólnego celu, (iii) poparcie władzy, autorytetu lub zwyczajów oraz (iv) indywidualizacja, tj. możliwość rzeczywistego, wzajemnego poznania sie uczestników kontaktu.[4]

Wpływ kontaktu na uprzedzenia bada się najczęściej analizując stosunki między mieszkańcami tego samego kraju, będącymi członkami grup większościowych i mniejszościowych. Ze względu na omawianą powyżej specyfikę polskiego społeczeństwa, okazji do tak zdefiniowanego kontaktu międzygrupowego jest jednak raczej niewiele. Jedną z alternatyw dla tradycyjnego sposobu badań może być prowadzenie analiz wśród osób, które tylko na jakiś czas przeprowadzają się do innego państwa, w którym panuje większe zróżnicowanie etniczne. Sytuacja wymiany studenckiej jest tutaj idealną okazją, pozwalając precyzyjnie określić początek i koniec kontaktu, i dając tym samym możliwość oceny jego efektów w podłużnym schemacie badawczym. Jest to przypadek szczególnie również dlatego, że rola międzynarodowej wymiany młodzieży na świecie i w Europie wzrasta.

Prowadzony od 1987 przez Komisję Europejską program „Erasmus” obejmuje swoim zasięgiem coraz więcej uczelni i coraz więcej studentów. Aktualnie biorą w nim udział 33 państwa (27 krajów UE oraz Islandia, Norwegia, Lichtenstein, Szwajcaria, Chorwacja i Turcja), a uprawnionych do udziału jest ok. 4 tysięcy uczelni. Do końca 2011r. z programu skorzystało 2 380 356 osób.[5] Polska rozpoczęła uczestnictwo w programie „Erasmus” jeszcze pod koniec lat dziewięćdziesiątych i w ciągu 11 lat, między rokiem 1998 a 2009 liczba polskich studentów wyjeżdżających na stypendium wzrosła blisko dziesięciokrotnie – z 1426 do 14 021 osób (por. Wykres 1).[6] W sumie udział w programie wzięło 120 147 polskich studentów (do 2012r. włącznie).

 

Wykres 1. Liczba polskich studentów wyjeżdżających na stypendium zagraniczne oraz na zagraniczne praktyki (od roku akademickiego 2007/2008) w ramach program „Erasmus”. Źródło: http://www.erasmus.org.pl/odnosniki-podstawowe/statystyki#Erasmus_w_liczbach

 

Program „Erasmus” znacząco przyczynia się do zwiększania mobilności studentów i pracowników akademickich, nawiązywania międzynarodowej współpracy i wymiany wiedzy oraz pomysłów. Jego rola nie ogranicza się jednak tylko do tych, bardziej merytorycznych kwestii. Przyczynia się on również w znacznej mierze do promowania i budowania nowej, europejskiej tożsamości opartej na otwartości wobec różnorodności.

Już w latach 90′ Stangor, Jonas, Stroebe i Hewstone przeprowadzili badania nad skutkami wymiany studenckiej dla postaw międzygrupowych. Przebadali studentów amerykańskich wyjeżdżających na stypendium do Wielkiej Brytanii lub Niemiec.[7] Sprawdzali jakie zmiany zajdą w postawach studentów wobec mieszkańców tych krajów, w percepcji wewnętrznego zróżnicowania w obrębie obu grup narodowych i posiadanych na ich temat stereotypach. Okazało się, wbrew przewidywaniom, że stereotypy zmieniły się na bardziej negatywne w stosunku do stanu wyjściowego. Autorzy tłumaczyli to efektem wysokich i być może nie do końca realistycznych oczekiwań studentów amerykańskich przed wyjazdem. Inne badania, przeprowadzone przez Olgę Visbal, dotyczyły konsekwencji uczestnictwa w międzynarodowej wymianie uczniów między Niemcami a Kolumbią dla opinii o Niemcach i dotyczących ich stereotypów wśród Kolumbijczyków. W tym wypadku wyniki dosyć zdecydowanie potwierdziły pozytywne efekty kontaktu międzygrupowego: nastawienie Kolumbijczyków uczestniczących w wymianie do Niemców znacznie się poprawiło. [8]

W Polsce badania nad wpływem międzynarodowej, polsko-izraelskiej wymiany studentów na postawy międzygrupowe prowadziła Magdalena Kuleta-Hulboj. Izraelsko-Polskie Forum Dialogu, mimo nieodłącznej koncentracji na trudnych kwestiach historycznych, zdaje się przynosić wiele pożytku, wpływając na obniżanie się uprzedzeń, zmianę negatywnych stereotypów czy po prostu pogłębienie wiedzy wśród młodych Polaków i Izraelczyków.[9]

Moje własne badanie przeprowadzone w 2011r., pod opieką dra Michała Bilewicza, dotyczyło wpływu wyjazdu na stypendium w ramach programu „Erasmus” na postawy wobec muzułmanów. Badanie miało charakter podłużny, tj. obejmowało dwa pomiary postaw wobec muzułmanów oddzielone dłuższym okresem czasu. W pierwszej części badania wzięło udział 156 osób, a w drugiej 77 (czyli 49% pierwotnej próby). Zdecydowanie dominowali wśród nich studenci Uniwersytetu Warszawskiego. Uczestnicy wypełniali ankietę, mierzącą ich postawy wobec muzułmanów przed wyjazdem na stypendium, a następnie pod koniec pierwszego semestru przebywania na nim (tj. po ok. pół roku).

Wybór stosunku do muzułmanów jako przedmiotu badań podyktowany był m.in. faktem, że stanowią oni najliczniejszą  z grup imigranckich współczesnej Europy, a islam stał się drugą, (ustępując miejsca jedynie chrześcijaństwu) pod względem liczebności wyznawców, religią starego kontynentu. W ostatnich kilkudziesięciu latach relacje istniejące między krajami europejskimi a wyznawcami islamu przybrały zupełnie nową formę. Rozpoczęła się masowa imigracja z państw muzułmańskich, postrzegana jako coraz większy problemem dla Europy. Polska pozostaje, przynajmniej na razie, poza głównym nurtem imigracji muzułmańskiej, ale jednocześnie dochodzą do nas echa debat i skandali europejskich. Zjawisko strachu i antypatii wymierzonych specyficznie przeciw wyznawcom religii Mahometa, będące swoistą formą ksenofobii zostało opisane pod koniec lat 80′ pod nazwą islamofobii.[10]  Określenie to stało się dziś jednym z popularnych terminów służących do opisu reakcji na nowe mniejszości europejskie.

Muzułmanie mieszkający na terenach Polski dzielą się na dwie, znacząco się od siebie różniące, grupy. Z jednej strony są to polscy Tatarzy zamieszkujący głównie województwo podlaskie, z drugiej – imigranci – przybywający na terytorium Rzeczypospolitej od lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XXw., a zwłaszcza po transformacji ustrojowej w roku 1989. Początkowo (lata 70′ i 80′) byli to studenci z krajów przyjaznych „blokowi wschodniemu”, z czasem, zwłaszcza po roku 89′, pojawili się imigranci ekonomiczni, będący w drodze „na Zachód” bądź traktujący Polskę już jako kraj docelowy, a także uchodźcy: z Bośni, Iranu, Afganistanu czy Czeczenii. Mieszkające w Polsce grupy muzułmanów, Tatarzy i imigranci, znacznie się od siebie różnią. Pozycja tych pierwszych jest ugruntowana. Są postrzegani jako mieszkający tu od pokoleń i szanujący polską kulturę. Drudzy zaś są bardziej widoczni (m.in. ze względu dość powszechną praktykę noszenia zasłony przez kobiety, czego polscy Tatarzy na ogół nie przestrzegają, czy też na odmienność wyglądu fizycznego) i wyróżniająca się wśród Polaków, przez co często spotykają się z niechętnym czy wręcz wrogim traktowaniem. Po zamachach terrorystycznych na Nowy Jork, do których doszło 11 września 2001r. nie tylko w Stanach Zjednoczonych, ale również w Europie znacząco nasiliły się ataki na islam i jego wyznawców. Liczba przestępstw, których ofiarą padali ludzie wyglądający na Arabów gwałtownie wzrosła.[11] W badaniach CBOS nad sympatią i antypatią Polaków wobec innych narodów stosunek do Arabów podlega pomiarowi od roku 2003. Jest to grupa prototypowych wyznawców islamu, którą Polacy konsekwentnie uznają za najbardziej antypatyczną ze wszystkich ocenianych grup. Jedynie niekiedy Arabowie ustępują ostatniego miejsca w rankingu tradycyjnie bardzo w Polsce nie lubianym Romom.[12] Mimo że liczba muzułmanów jest w Polsce jest znikoma, a szacunki mówią najczęściej o ok. 10-20 tysiącach osób, nastawienie do nich jest zdecydowanie negatywne.[13] W 2010r. miał miejsce protest przeciwko budowie meczetu i centrum kultury muzułmańskiej na warszawskiej Ochocie. Stowarzyszenie Europa Przyszłości zorganizowało demonstrację przeciwko budowie muzułmańskiej świątyni, promowany plakatami przedstawiającymi kobiecą postać w burce na tle wielu strzelających w górę, ostrych minaretów oraz zawierającymi hasło „Stop! meczetowi radykałów w Warszawie”. Plakaty wzorowane były na podobnych, wykorzystywanych w antymuzułmańskich akcjach prawicy m.in. w Szwajcarii. W warszawskim proteście uczestniczyło zaledwie kilkadziesiąt osób, ważniejsze jednak wydaje się jego znaczenie symboliczne: próba ograniczenia (konstytucyjnego!) prawa muzułmanów do budowy miejsca kultu, napędzana demagogią rodem ze skrajnie prawicowych partii zachodnioeuropejskich. Na wielu forach internetowych, jak również wśród komentarzy pod artykułami informującymi o proteście na stronach internetowych Newsweek Polska, Gazety Wyborczej czy TVN24 pojawiały się bardzo negatywne komentarze odnośnie budowy meczetu, ale także muzułmanów w ogóle oraz ich obecności w Europie i w Polsce.

W zarysowanym powyżej kontekście wyniki omawianego badania są tym bardziej ciekawe. Okazało się bowiem, że pobyt na zagranicznym stypendium istotnie przyczynił się do ograniczenia dystansu społecznego jaki polscy studenci odczuwają wobec osób wyznających islam (por. Wykres 2). Oznacza to, że młodzież uczestnicząca w wymianie międzynarodowej stała się bardziej gotowa akceptować obecność osób wyznających islam w swoich miejscach pracy i zamieszkania, a także bardziej pozytywnie nastawiona do możliwości nawiązania z nimi bliższych kontaktów.

 

Wykres 2. Zmiana dystansu społecznego odczuwanego wobec muzułmanów przez studentów, którzy wyjechali na stypendium zagraniczne.

 

Badanie potwierdziło tym samym skuteczność kontaktu jako narzędzia promowania pozytywnych relacji międzygrupowych. Studenci deklarowali bardzo znaczący wzrost nasilenia kontaktu z muzułmanami, w porównaniu do czasu, kiedy mieszkali w Polsce: częściej widywali osoby wyznające islam na ulicy, czy w sklepie, częściej z nimi rozmawiali, a także zawierali znajomości. Analizy statystyczne wykazały, że kontakt z muzułmanami prowadził do ograniczenia lęku międzygrupowego (czyli dyskomfortu odczuwanego w momencie kontaktu z grupą, będącą obiektem negatywnej stereotypizacji), co z kolei powodowało polepszenie postaw wobec muzułmanów.

W świetle przytoczonych powyżej wyników badań, zarówno własnych, jak i tych uzyskanych przez innych naukowców, wydaje się zasadne twierdzić, że międzynarodowa wymiana studentów stanowi ważny i skuteczny sposób walki z uprzedzeniami i dyskryminacją w Europie. Przyczyniając się do zmiany postaw młodych ludzi, stanowiących intelektualną elitę swoich państw, programy typu „Erasmus” promują tolerancję i mogą przyczyniać sie do ograniczania wpływu radykalnych i prawicowych ideologii, które aktualnie rosną w siłę na Starym Kontynencie.

Wyjazd zagraniczny może również prowadzić do zmian postrzegania samego siebie i własnej grupy. To zjawisko, opisane przez Thomasa Pettigrew pod nazwą deprowincjonalizacji, składa się z dwóch komponentów: (i) oddzielenia sie od własnej kultury pochodzenia, połączonego ze spojrzeniem na nią i wyznawane w niej wartości z innej perspektywy oraz (ii) zdania sobie sprawy, że wartości kultury własnej nie są jedynymi prawdziwymi, co łączy się z bardziej pozytywnym nastawieniem do przedstawicieli innych kultur i chłodniejszą oceną kultury własnej.[14] Międzynarodowa wymiana studencka wydaje się więc kształtować w uczestnikach zarówno większą otwartość wobec innych kultur, ale również bardziej krytyczny stosunek do kultury własnej.

Anna Stefaniak


[1] Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań, 2011. Raport z Wyników (26.07.2012). [online] Dostęp: http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/lud_raport_z_wynikow_NSP2011.pdf

[2] Vasileva, K. (11.07.2012).  Nearly two-thirds of the foreigners living in EU Member States are citizens of countries outside the EU-27. Eurostat. Dostęp: http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-12-031/EN/KS-SF-12-031-EN.PDF

[3] Special Eurobarometer 317. Disctrimination in the EU in 2009 (Listopad 2009). The European Commission. [online] http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_317_en.pdf [Dostęp: 07.02.2013]

[3] Allport, G., (1954). The nature of prejudice. Reading, MA: Addison-Wesley;  Pettigrew, T. F., Tropp, L. (2006). A Meta-Analytic Test of Intergroup Contact Theory. Journal of Personality and Social Psychology, 90, 751–783.

 [4] Table: Outgoing Erasmus students under the Lifelon Learning Programme from 2007/2008 to 2009/2010. Dostęp: http://ec.europa.eu/education/erasmus/doc/stat/studies.pdf

[4] Erasmus w Polsce – dane. (brak daty). DG Edukacja i kultura. Program „Uczenie się przez całe życie” Erasmus. Dostęp: [01.06.2011] http://www.erasmus.org.pl/index.php/ida/54/

  [7] Stangor, C., Jonas, K., Stroebe, W., Hewstone, M. (1998). Influence of student exchange on national stereotypes, attitudes and perceived group variability. European Journal of Social Psychology, 26, 663-675.

[8] Visbal, O. (2010). The erosion of stereotypes through intercultural exchange programes: Testing Pettigrew’s contact theory [online] (Praca doktorska, Universität Hamburg). Dostęp: http://ediss.sub.uni-hamburg.de/volltexte/2011/4994/pdf/Dissertation_Olga_Visbal.pdf

[9] Kuleta-Hulboj, M. (2009). Pamięć – edukacja – dialog. Studium przypadku polsko-izraelskiej wymiany młodzieży. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

[10]  Strabac, Z., Listhaug, O. (2008). Anti-Muslim prejudice in Europe: A multilevel analysis of survey data from 30 countries. Social Science Research, 37, 268–286.

[11] Allen, C., Nielsen, J. (2002). Islamophobia in the EU after 11 September 2001 [online]. Vienna: European Monitoring Centre on Racism and Xenophobia. Dostęp: http://fra.europa.eu/fraWebsite /attachments/Synthesis-report_en.pdf

[12] Centrum Badania Opinii Społecznej. (Styczeń, 2003). Czy Polacy lubią inne Narody. Komunikat z badań. Warszawa: CBOS.; Centrum Badania Opinii Społecznej. (Styczeń, 2005). Stosunek Polaków do innych narodów. Komunikat z badań. Warszawa: CBOS; Centrum Badania Opinii Społecznej. (Grudzień, 2008). Stosunek Polaków do innych narodów. Komunikat z badań. Warszawa: CBOS; Centrum Badania Opinii Społecznej. (Styczeń, 2010). Stosunek Polaków do innych narodów. Komunikat z badań. Warszawa: CBOS.

[13] Marek, A., Skowron-Nalborczyk, A. (2005). Nie bój się islamu. Leksykon dla dziennikarzy. Warszawa: Towarzystwo “Więź”.

[14] Pettigrew, T. F. (1998). Intergroup contact theory. Annual Review of Psychology, 49 ,65-85.

 

Categories Analyses, News, Poland | Tags: | Posted on March 1, 2013

Social Networks: RSS Facebook Twitter Google del.icio.us Stumble Upon Digg Reddit

Comments are closed.

close window

Service Times & Directions

Weekend Masses in English

Saturday Morning: 8:00 am

Saturday Vigil: 4:30 pm

Sunday: 7:30 am, 9:00 am, 10:45 am,
12:30 pm, 5:30 pm

Weekend Masses In Español

Saturday Vigil: 6:15pm

Sunday: 9:00am, 7:15pm

Weekday Morning Masses

Monday, Tuesday, Thursday & Friday: 8:30 am

map
6654 Main Street
Wonderland, AK 45202
(513) 555-7856