Zapotrzebowanie społeczne na prawicowy ekstremizm w Polsce

Jesteśmy świadkami wzrostu popularności partii skrajnie prawicowych w Europie. Populiści głoszący anty-imigracyjne, nietolerancyjne, radykalne hasła zdobywają coraz większe poparcie w wyborach. Jednocześnie niewiele jest w naukach społecznych narzędzi pozwalających na całościową diagnozę obecnego stanu politycznego i porównania pomiędzy różnymi regionami w Europie. Political Capital Institute przeprowadził analizy danych pięciu kolejnych fal European Social Survey (z lat: 2002, 2004, 2006, 2008 i 2010), prowadzonego wśród ponad 30 państw w celu dokonania diagnozy skłonności społeczeństw państw europejskich do popierania skrajnie prawicowych poglądów. European Social Survey (ESS) jest projektem badawczym, w ramach którego wśród mieszkańców Europy prowadzone są cykliczne sondaże. Ich głównym celem jest monitorowanie zmian w nastrojach, postawach, wartościach i zachowaniach społeczeństw zamieszkujących Europę. Dzięki uwzględnieniu szerokiej gamy zmiennych oraz wykorzystaniu zróżnicowanych pytań, ESS jest dla badaczy społecznych bogatym źródłem danych o postawach wobec polityki, religii, czy kwestii moralnych. W toku prowadzonych analiza Political Capital Institute opracował indeks DEREX (Demand for Right-Wing Extremism), opisujący istniejące w danym społeczeństwie zapotrzebowanie na radykalne rozwiązania polityczne i ideowe. Autorzy indeksu twierdzą, że polityczne radykalizowanie się społeczeństw jest efektem działania co najmniej kilku czynników, które wspólnie mogą się przyczyniać do odwracania się od instytucji demokratycznych i przyjmowania autorytarnych rozwiązań. Na indeks DEREX składają się z cztery podstawowe wymiary, które w zależności od nasilenia wzmagają, bądź osłabiają popyt na prawicowy ekstremizm:

1) Uprzedzenia i szowinizm ekonomiczny, tj. negatywne postawy wobec mniejszości, na które składają się zarówno postawy względem polityki imigracyjnej, jak i wobec roli imigrantów w społeczeństwie, a także postawy wobec mniejszości seksualnych.

2) Negatywne postawy względem elit rządzących, na które składają się: brak zaufania do demokratycznych instytucji, zarówno państwowych, jak i międzynarodowych, niezadowolenie z systemu politycznego, niezadowolenie i brak zaufania do osób sprawujących władzę oraz do systemu sądowniczego i policji. Nasilenie się takich postaw może prowadzić do osłabienia, czy wręcz zablokowania funkcjonowania państwa.

3) Zespół postaw prawicowych, tworzony przez: deklarację prawicowych przekonań politycznych, silną potrzebę porządku i podporządkowania autorytetom, tradycjonalizm i uczestnictwo w praktykach religijnych.

4) Ogólne niezadowolenie społeczne, obejmujące nieusatysfakcjonowanie własną sytuacją materialną, poczucie zagrożenia, brak zaufania i podejrzliwość względem innych i ogólne niezadowolenie z życia. Brak zadowolenia i niepokój mogą z jednej strony mobilizować społeczeństwo do zmian, a z drugiej polityków do radykalizacji przekazu i promowania populistycznych idei.

Głównym celem indeksu DEREX jest identyfikacja i opisanie tej części społeczeństwa, która znajduje się pod wpływem ekstremistycznych prawicowych idei. Konstrukcja indeksu zakłada, że aby zostać uznanym za osobę o skłonnościach skrajnie prawicowych, dany respondent powinien zgodzić się całkowicie lub w dużym stopniu (w zależności od użytej skali pytania – będą to jedna lub dwie krańcowe odpowiedzi) z większością diagnostycznych twierdzeń w obrębie określonej kategorii. Na przykład, w przypadku kategorii ‘uprzedzenia i szowinizm’, składającej się z sześciu pytań będzie to pięć z sześciu twierdzeń w jej obrębie. Całościowy indeks jest następnie wyliczany poprzez oszacowanie odsetka osób, które spełniają kryterium skrajności w przynajmniej trzech z czterech kategorii. Jest to kluczowe założenie konstruktorów indeksu, którzy uważają, że do zdiagnozowania prawicowego ekstremizmu nie wystarczy jedynie nasilenie się jednego z jego kryteriów (jak np. wzrost uprzedzeń wobec imigrantów obserwowany w Europie Zachodniej). Zgodnie z tym założeniem Europa Zachodnia, w odróżnieniu od Wschodniej nie jest zagrożona prawicowym ekstremizmem właśnie dlatego, że nie wszystkie elementy składające się na zwiększoną podatność na prawicowy ekstremizm osiągają tam wysokie poziomy.

Finalna wartość indeksu DEREX reprezentuje odsetek społeczeństwa stanowiący potencjalne zaplecze skrajnie prawicowych ruchów politycznych. Są to przede wszystkim osoby niezadowolone z własnego życia, sfrustrowane ekonomicznie, wyznające anty-równościowe wartości, uprzedzone wobec grup obcych (jak na przykład imigranci) i wobec inności, niewierzące w system panujący w państwie i nieufne wobec instytucji i ludzi sprawujących władzę. Wyniki analiz wykazują, że w Europie, a zwłaszcza w jej wschodniej części, liczba zwolenników polityki anty-imigracyjnej i anty-równościowej oraz osób wyznających skrajnie prawicowe wartości stale wzrasta. Zjawisko to współwystępuje z nasilaniem się nieufności względem państwa i jego instytucji.

 

DEREX w Polsce 2003 – 2011

Zgodnie z wynikami najnowszego sondażu ESS poziom indeksu DEREX w Polsce wynosi 5%, co sytuuje ją na 15 pozycji wśród państw o najwyższym potencjale poparcia skrajnej prawicy (wśród 26 krajów zbadanych w 2010r.). Powtarzanie pomiaru wartości i postaw w ramach kolejnych fal ESS, odbywających się w dwuletnich interwałach, pozwala na zaobserwowanie ciekawej dynamiki zmian wartości indeksu DEREX w Polsce. W 2003 roku indeks obejmował około 10% polskiego społeczeństwa, by następnie wzrosnąć dość znacznie – do niemal 15 % w 2005 roku – a  później spaść do około 6,5% w 2006r. Od tego czasu indeks wydaje się utrzymywać na poziomie 5 – 6% . Porównanie wartości indeksu w Polsce ze średnimi wartościami, które przyjmuje on dla grupy 16 krajów przebadanych we wszystkich falach badania[1] napawa pewnym optymizmem. O ile wyniki Polski w 2003r. i 2005r. zdecydowanie odbiegały od tej średniej (wynoszącej na ogół ok. 4%), o tyle spadek indeksu obserwowany od 2007r. plasuje ją w gronie państw o relatywnie niskim potencjale poparcia dla skrajnej prawicy.

Jeśli przyjrzeć się dokładnie zmianom poziomów czterech wymiarów, podstawie których wyliczany jest wskaźnik DEREX (zob. Wykres 1), można zauważyć istnienie pewnych zależności między nimi, a sytuacją ekonomiczną i polityczno-społeczną w Polsce, które warto dokładniej omówić. Na wstępie należy podkreślić, że spośród czterech wymiarów indeksu DEREX w Polsce zdecydowanie dominuje ten związany z popieraniem wartości prawicowych. Wskaźnik ten, bez większych wahań, przyjmuje, niezależnie od fali badania, wartość około 30% (tzn. około jednej trzeciej polskiego społeczeństwa zgadza się lub zdecydowanie zgadza się z prawicowym i konserwatywnym systemem wartości). Pozostałe wymiary zmieniają sie mniej lub bardziej pomiędzy kolejnymi badaniami, przy czym najsilniejszą dynamikę wykazuje wymiar związany z negatywnymi postawami względem władzy i instytucji państwowych.

Wykres 1: Wyniki indeksu DEREX w Polsce (fale 1-5 ESS) wraz z poszczególnymi wymiarami.

 

Zmiany poziomu DEREX a sytuacja polityczna

Wzrost podatności na hasła skrajnie prawicowe  w latach 2003 i 2005 a następnie jej spadek w 2007 można próbować interpretować jako efekt ówczesnej sytuacji społeczno-politycznej w Polsce. W roku 2001 powstała prawicowa partia Prawo i Sprawiedliwość, której jednym z głównych postulatów było zwiększenie kontroli i restrykcyjności państwa w celu walki z przestępczością i korupcją. W roku 2002 roku wybuchła tak zwana afera Rywina, jeden z największych skandali korupcyjnych w Polsce. Afera, dotycząca złożenia oferty wprowadzenia korzystnych dla jednego z największych koncernów medialnych zapisów ustawowych, spowodowała duże zamieszanie w polskiej polityce. Jednym z jej następstw, wzmacnianym dodatkowo przez polityczne narracje, był wzrost poczucia, że w Polsce wszystkie dziedziny życia, w tym system polityczny, są zepsute przez korupcję. Tę sytuację dobrze obrazują dane uzyskane w sondażach prowadzonych przez CBOS (zob. Wykres 2). Ich wyniki wskazują bardzo wyraźnie na przesuwanie się ocen nasilenia problemu korupcji w Polsce w kierunku bardziej skrajnym. Największy skok ocen dokonał się właśnie między 2000 a 2001 rokiem, kiedy to znacząca liczba osób, do tamtej pory uważających korupcje za problem „raczej duży”, przesunęła się w kierunku jej oceny jako „dużego” problemu dla Polski. Dopiero w 2009 roku można zaobserwować zmiany oceny korupcji jako problemu społecznego w odwrotnym kierunku, tj. osłabianie się przekonań o jej ogromnej roli.

Wykres 2: Czy korupcja jest dużym problemem w Polsce.

Źródło: CBOS (2009). Dane zebrane na próbach reprezentatywnych dorosłych polaków (około 1000 osób)

 

Konsekwencją szeroko dyskutowanych w mediach afer politycznych oraz ogólnej nieudolności ówczesnych rządów był fakt że w wyborach przeprowadzonych w 2005 roku partia rządząca (Sojusz Lewicy Demokratycznej, SLD) nie tylko straciła władzę, ale również została w dużej mierze zmarginalizowana uzyskując zaledwie 11% głosów, czyli o niemal 30% mniej niż w wyborach, które przyniosły jej zwycięstwo w roku 2001.

Badania opinii publicznej w Polsce dosyć konsekwentnie wykazują, iż zaufanie do instytucji państwowych oraz ocena ich działalności są na generalnie niskim poziomie. Przy czym instytucją o szczególnie negatywnej opinii jest niższa izba polskiego Parlamentu (Sejm). Na tle tych ogólnie negatywnych ocen, w ciągu ostatnich 15 lat wyróżniają się pewne okresy, kiedy działalność Sejmu była oceniana szczególnie negatywnie (patrz Wykres 3).

Wykres 3: Na wykresie przedstawiono odsetek osób oceniających dobrze i źle działalność niższej izby polskiego parlamentu (sejmu). Pionowymi czerwonymi liniami zaznaczono wybory parlamentarne. Pionowymi niebieskimi liniami zaznaczono okres zbierania danych dla poszczególnych fal ESS

Źródło: CBOS (2012). Dane zebrane na próbach reprezentatywnych dorosłych polaków (około 1000 osób)

 

Lata 2001-2002 to okres globalnego spowolnienia gospodarczego i wzrostu bezrobocia. Bezrobocie (por. Wykres 4) i słaba koniunktura gospodarcza (a właściwie spadek wzrostu gospodarczego) w tych latach można wiązać ze wzrostem uprzedzeń i postaw anty-imigranckich. Liczne badania empiryczne potwierdzają istnienie związku pomiędzy nasileniem się relatywnej deprywacji (kryzys i bezrobocie prowadzące do ogólnego obniżenia się stopy życiowej społeczeństwa są czynnikami stymulującymi takie poczucie) a wzrostem uprzedzeń. Pojęcie relatywnej deprywacji odnosi się do subiektywnego poczucia pozbawienia jakichś dóbr, które w przekonaniu danej osoby jej się należą, połączonym ze świadomością, że inni ludzie mają dane dobra (indywidualna relatywna deprywacja), a także do poczucia, że nasza grupa ma się gorzej niż inne grupy (grupowa relatywna deprywacja). Pettigrew i współpracownicy (2008) posługując się wynikami trzech dużych, reprezentatywnych sondaży prowadzonych w różnych krajach europejskich pokazali, że zarówno indywidualne jak i grupowe poczucie deprywacji zwiększa uprzedzenia wobec grup obcych, ale wpływ tego drugiego jest znacznie silniejszy.

Pod koniec roku 2004, gdy zbierane były dane do drugiej fali ESS (ESS2, 2004), opinie o działalności Sejmu były zdecydowanie negatywne (podobne trendy można zaobserwować w opiniach na temat innych instytucji państwowych publikowane w raportach OBOP i CBOS  z tamtego okresu). Był to okres końca rządów SLD, poprzedzający wybory, w których partia straciła władzę.

Wykres 4. Stopa bezrobocie (bezrobocie rejestrowane) Dane: Główny Urząd Statystyczny.

 

Ostatnim zauważalnym okresem relatywnie złej oceny Sejmu były lata 2006-2007. Wtedy to rozpadła się koalicja partii prawicowo-konserwatywnych (PiS, Samoobrona, LPR), do czego w dużym stopniu przyczyniły się kolejne afery korupcyjne, w tym tzw. afera taśmowa oraz afera gruntowa. We wrześniu 2006r. dziennikarze telewizji TVN ujawnili w swoim programie nagrania negocjacji między posłanką Samoobrony, Renatą Beger, a wysoko postawionymi członkami PiS, którzy namawiali ją do poparcia partii rządzącej w zamian za uzyskanie pewnych korzyści. Afera gruntowa była związana z korupcją dotyczącą procesu odrolniania ziemi, tj. zmianą jej statusu z rolniczego na np. mieszkaniowy, w której zaangażowany był Andrzej Lepper pełniący funkcje wice-premiera i ministra rolnictwa. Afera została ujawniona latem 2007r. i bezpośrednio przyczyniła się do rozpadu koalicji i ogłoszenia przez ówczesnego premiera, Jarosława Kaczyńskiego, przedterminowych wyborów parlamentarnych, które w listopadzie 2007r. wygrała Platforma Obywatelska. W tym wypadku kryzys polityczny nie uwidocznił się w wynikach indeksu, stało się tak być może dlatego, że dane z fal ESS3 (październik – grudzień 2006) i ESS4 (listopad 2008 – luty 2009) zostały zebrane przed jego rozpoczęciem i po jego zakończeniu.

Wydaje się, że relatywnie wysoki poziom indeksu DEREX w latach 2003 i 2005 wynikający z wysokiego poziomu jego trzech składowych, tj. uprzedzeń, poczucia niepewności i negatywnych postaw wobec establishmentu, można w dużej mierze wyjaśnić, odwołując się do ówczesnej sytuacji politycznej. Wysoki poziom relatywnej deprywacji, wynikający z kryzysu gospodarczego, wysokiego bezrobocia, a co za tym idzie, z pogorszenia się warunków życia wiąże się z nasileniem uprzedzeń. Narastający konflikt polityczny, ostry język debaty publicznej, afery korupcyjne i kryminalne w kręgach władzy prawdopodobnie przyczyniły się do podwyższonego poczucia niepewności i braku bezpieczeństwa, a także do wzrostu negatywnych postaw względem władzy i establishmentu. Z kolei spadek indeksu w kolejnych latach można przypisać pewnemu unormowaniu się sytuacji zarówno politycznej jak i ekonomicznej. W czasie badań w 2006 roku u władzy był prawicowy PiS w koalicji z dwoma partiami: skrajnie prawicową i konserwatywną Ligą Polskich Rodzin oraz populistyczną partią ludową, Samoobroną, co mogło potencjalnie przyczyniać się do zmniejszało niezadowolenie z establishmentu u osób o skrajnie prawicowych poglądach, a tym samym zmniejszało ogólny indeks DEREX. Kolejne fale ESS w latach 2008-2009 i 2010-2011 roku były prowadzone w okresach względnej stabilności politycznej i ekonomicznej w Polsce, co znalazło wyraz w znaczącym obniżaniu się potencjału poparcia ruchów skrajnych.

 

Potencjał prawicowego ekstremizmu

O ile trzy omówione powyżej wymiary indeksu DEREX (uprzedzenia, negatywne postawy wobec władzy oraz brak zaufania i pesymizm)  wydają się być mocno zależne od kontekstu sytuacyjnego o tyle ostatni wymiar, tj. popieranie prawicowych wartości, związany jest raczej z pewnymi stałymi skłonnościami i jest względnie niezależny od sytuacyjnych czynników. Na wymiar prawicowych postaw składają się deklaracje sympatii politycznych osób badanych (osoby, które określają się jako bardzo prawicowe), regularne uczestnictwo w praktykach religijnych oraz wyznawanie specyficznego zestawu wartości. Wśród tych wartości znajdują się poszanowanie posłuszeństwa, przestrzeganie zasad, zachowanie zgodne z wolą większości, poszanowanie tradycji i religii oraz potrzeba posiadania silnego państwa broniącego swoich obywateli. Część pytań wchodzących w skład tego wymiaru koresponduje mniej lub bardziej bezpośrednio z koncepcjami stworzonymi w obrębie nauk społecznych. Najbardziej znane spośród nich to koncepcja osobowości autorytarnej (Adorno, Frenkel-Brunswik, Levinson i Sanford, 1950) oraz teoria prawicowego autorytaryzm Altemeyera (1981). Pierwsza z nich, ze względu na silne powiązanie z nurtem psychoanalitycznym i niedociągnięcia metodologiczne, była dość szeroko krytykowana, ale stała się początkiem badań nad osobowościowymi predyspozycjami do wyznawania wartości skrajnie prawicowych. Koncepcja prawicowego autorytaryzmu Altemeyera (Right Wing Authoritarianism, RWA), czerpiąca z prac Adorno i współpracowników, zakłada, że składa się on z trzech komponentów: autorytarnego podporządkowania (niemal ślepego posłuszeństwa wobec autorytetów), autorytarnej agresji (wymierzonej przeciwko wszelkim „odstępcom” od uznanego porządku, tj. np. mniejszościom seksualnym czy imigrantom) oraz konwencjonalizmu (silne podporządkowanie normom społecznym połączone z przekonaniem, że wszyscy w społeczeństwie powinni być im bezwzględnie podporządkowani).  Skłonności prawicowe są traktowane w obu tych teoriach jako skutek posiadania pewnych specyficznych cech osobowości, a co za tym idzie wiążą się z trwałymi dyspozycjami jednostki. Wyniki badań w Polsce pokazują, że odsetek osób spełniających to kryterium wynosi około 30% i nie zmienia się niezależnie od fali badania, co może oznaczać, że nawet w najbardziej korzystnej sytuacji politycznej, opinie i wartości tych osób nie będą się zmieniać.

 

Wyniki DEREX wskazują, że w obecnej chwili miejsce dla skrajnie prawicowej retoryki w Polsce się kurczy, niemniej liczba osób potencjalnie podatnych na tego typu treści pozostaje na stałym poziomie. Taki stan rzeczy może wydawać się niepokojący, zwłaszcza w sytuacji gdy wszelkie prognozy ekonomiczne związane z spowolnieniem gospodarczym i kolejnymi falami światowego kryzys nie są optymistyczne, a jak pokazaliśmy powyżej, zależność postaw społeczeństwa polskiego od aktualnej sytuacji politycznej jest dosyć silna.

 

 Mikołaj Winiewski, Anna Stefaniak

 

 

BIBLIOGRAFIA:

Adorno, T. W., Frenkel-Brunswik, E., Levinson, D. J., & Sanford, R. N. (1950). The   authoritarian personality. New York: Harper and Row.

Altemeyer, B. (1981) Right-wing authoritarianism. University of Manitoba Press.

Pettigrew, T., Christ, O., Wagner, U., van Dick, R., & Zick, A. (2008).Relative deprivation and       intergroup prejudice. Journal of Social Issues, 64, 385-401.

Centrum Badania Opinii Społecznej. (Kwiecień, 2009). Opinia społeczna o korupcji w Polsce.       Komunikat z badań. Warszawa: CBOS.

Centrum Badania Opinii Społecznej. (Sierpień, 2012).Oceny wybranych instytucji publicznych. Warszawa: CBOS.

 


[1] We wszystkich czterech falach ESS uwzględniono następujące kraje: Belgia, Dania, Finlandia, Francja, Niemcy, Węgry, Irlandia, Holandia, Norwegia, Polska, Portugalia, Słowenia, Hiszpania, Szwecja, Szwajcaria, Wielka Brytania. Średni indeks DEREX w obrębie tych krajów dla poszczególnych fal: 2003 – 4,0%; 2005 – 4,7%; 2007 – 4,2%; 2009 – 4,2%;

Categories Analyses, News, Poland | Tags: , | Posted on November 8, 2012

Social Networks: RSS Facebook Twitter Google del.icio.us Stumble Upon Digg Reddit

Comments are closed.

close window

Service Times & Directions

Weekend Masses in English

Saturday Morning: 8:00 am

Saturday Vigil: 4:30 pm

Sunday: 7:30 am, 9:00 am, 10:45 am,
12:30 pm, 5:30 pm

Weekend Masses In Español

Saturday Vigil: 6:15pm

Sunday: 9:00am, 7:15pm

Weekday Morning Masses

Monday, Tuesday, Thursday & Friday: 8:30 am

map
6654 Main Street
Wonderland, AK 45202
(513) 555-7856